Misir Məmmədli: Osmanlıda mətbəə: geriləmənin hekayəti

Публицистика


Orta əsrlərdə Yaxın Şərqdən Avropaya ixracat edilən, yaxud ilk dəfə təqdim edilən məhsulların içərisində elələri vardı ki, 18-ci əsrdən etibarən, necə oldusa, Yaxın Şərq onları Avropa və onun koloniyalarından idxal etməyə başladı. Belə məhsullara müsəlman Şərqinin Qərbə ixracında əsrlərlə başlıca yer tutmuş qəhvə, şəkər və kağız daxil idi. Bu yeni vəziyyət Yaxın Şərq üçün bəzi mühüm şeylərin artıq əvvəlki kimi olmayacağının, bəlkə də, ilk ciddi xəbərçisi idi.

Avropalılar kağızla çinlilərdən min il, müsəlmanlardan isə beş yüz sonra, özü də müsəlman Şərqi vasitəsilə tanış olsa da, Orta əsrlərdə istiqamət dəyişmiş, artıq Osmanlı sarayı Qərbdən ixrac edilən kağızdan istifadə etməyə başlamışdı. Tanınmış orientalist Bernard Lewis-ə görə, “müqəddəs kitabı çap maşını vasitəsilə təhqir etməkdən imtina edən osmanlılar hərhalda öz müqəddəs kitablarının sürətini çıxarır və imperiya fərmanlarını Avropada istehsal edilən kağız üzərində yazırdılar”. (Mətndə dırnaq arasında olan və müəllifi qeyd edilməyən hissələr Yaxın Şərq üzrə nüfuzlu tarixçi Bernard Lewis-in 1990-cı ildə Oksford Universitetində verdiyi “Avropa və İslam” adlı mühazirələrindəndir).
Kağızdan fərqli olaraq, çap maşını və mətbəə Osmanlı İmperiyasına, deməli eyni zamanda müsəlman Şərqinə Çindən deyil, Avropadan gəldi, özü də 273 yıl sonra; indi bunu həm də ‘mətbəə üç əsr gecikdi’ kimi də deyirlər. Lakin mətbəə bir çox böyük gecikmələrdən yalnız biri idi və olsa-olsa əsrlər boyu dünyanın bir sıra mühüm elmi-texniki yeniliklərini ilk təcrübə edən müsəlman ərəb-türk sivilizasiyasının Qərbdən geri qalmasını yaxşıca simvolizə edir. Ümumi planda isə, Osmanlıda hərbi-siyasi və dini elitanın mətbəə və bu qəbildən olan bir çox başqa yeniliklərə müqavimət göstərməsinin-onları əngəlləməsinin, başqa cür desək, elmi-texniki, mədəni inkişafda və ictimai-siyasi həyatın bütün sahələrində Avropadan geridə qalmasının çox ibrətamiz hekayəti var.

Osmanlı İmperiyasının bir çox Avropa ölkəsi ilə lap əvvəldən kifayət qədər iri həcmli iqtisadi əlaqələri vardı. Xammal, habelə istehsal məhsulları alış-verişi üzrə olan bu qarşılıqlı əlaqələr Yeni Dünyanın kəşfi, Qərbin mühüm dəniz və quru ticarət yollarını ələ keçirməsi ilə daha da artdı. Türklərin Avropa ilə iqtisadi əlaqələrinin çoxalması eyni zamanda Osmanlı İmperiyasının hərbi-siyasi və sosial-iqtisadi gücündəki mütləq enmə ilə paralel gedən prosesdi. Bununla belə, 17-ci əsrdə və hətta bütün 18-ci əsr boyu Osmanlı hərbi-siyasi və intellektual elitası hələ də İmperiyanın əvvəlki qüdrətinin yaxud Səltənət və İslamın möhtəşəm dövrlərinin nostalgiyası ilə yaşayırdı; açıq şəkildə, türklər yeni hərbi texnika və təlimə getdikcə artan ehtiyacdan başqa Avropanın ictimai-siyasi həyatında baş verən yenilik və dəyişikliyə hansısa ciddi maraq göstərmirdilər. Tədqiqatlar Osmanlı Türkiyəsində ilk rəsmi mətbəənin qurulmasından keçən diri yüz il ərzində cəmi çap edilən kitab sayının 180-200 arasında olduğunu göstərir. Bu göstərici mətbəənin gecikməsinin əsas səbəbi kimi dini kəsimlərin əleyhdarlığı ilə yanaşı, kitab çapının müsəlman cəmiyyətini təşkil edən müxtəlif təbəqələr üçün maraqlı olmadığını ağıla gətirə bilər. Müqayisə üçün, Türkiyədə ilk yüz ildə çap olunan 180 kitabın müqabilində, Qərbdə ilk mətbəənin qurulmasından, yəni 1454-cü ildən 1500-cü ilə qədər 40 min kitab çap olunmuşdu.

Qeyd etmək lazımdır ki, Renessansa qədər Xristian Avropası da müsəlman dünyasının o vaxta qədərki elm, sənət və texniki inkişafına qarşı eyni laqeyd münasibət sərgiləmişdilər. Belə bir vəziyyət, etnik kimliyi yaxud dövlət maraqlarını əsas alan türk ilə fransızın, yaxud ərəb ilə ingilisin qarşıdurmasından daha çox eyni mənşəyə (Yaxın Şərq), “monoteizm, peyğəmbərlik, vəhy, müqəddəs kitab barədə yəhudi ideyaları, yunan fəlsəfə və elmi, Roma hüququ və idarəçiliyi və bir az da geriyə qayıtsaq, regionun daha qədim mədəniyyətlərinin yaşayan adətləri kimi saysız-hesabsız ümumi irsə, ...bölüşməkdən daha çox aralarında mübahisə qaynağı olan ümumi əraziyə (Cənubi-qərbi Asiya, Şimali Afrika və Aralıq dənizi sahilləri Avropası)” iddialı olan iki sivilizasiyanın – İslam və Xristianlığın – qarşılaşması idi. İslam və Xristianlıq Tanrının bütün həqiqətinin yeganə daşıyıcıları olduqları barədə yeni və demək olar ki, o vaxta qədərki mədəniyyətlərdə rast gəlinməmiş ideyada bir-birinə rəqib idi. Sələf dinlər onu qüvvədən düşmüş elan etdiyinə görə özündən sonra gələnlərə adətən çox dözümsüz olurlar. Xristianlıq, təbii ki, İslama gecikmədən belə bir radikal münasibət göstərdi. İslam da öz növbəsində xələf din kimi ilk öncə xristianlığı əsl vəhyi saxtalaşdıran, yaxud dəyişdirilmiş din elan etdi, özünü isə Tanrının yeganə və son həqiqəti kimi onun yerinə qoydu.

İslam və Xristianlığın yuxarıda qeyd edilmiş ideyaya əsaslanan başlıca konsepsiyaları o qədər ortaq idi ki, bu, çox zaman onların məcazi mənada da olsa, ortaq dildə danışmasını və eyni yaxud oxşar terminalogiyadan istifadə etməsini asanlaşdırırdı. “Xristian ilə müsəlman bir-birini kafir adlandıranda, biri digərinin nəyi nəzərdə tutduğunu başa düşürdü və hər ikisi, demək olar ki, eyni şeyi nəzərdə tuturdu”. İbrahimi mənşəli hər iki dinin nümayəndələri arasında ən azından terminoloji mənada küfrün nə olduğunu anlamaqda heç bir problem olmadığına görə, onlar bir-birini kafir elan etməkdə də gecikmədilər. Beləliklə, müqəddəs dini vəzifə kimi bir-birini rəqib-düşmən görmənin nəticəsi əsrlərlə İslam dünyası ilə Xristian Avropa arasında mədəni mübadilə və bir çox digər mühüm sahələrdə səmərəli ola biləcək əlaqələri yox dərəcəsində saxladı. 

Məhz bu və digər səbəblərdən türklər və başqa müsəlmanlar kafir Qərblə zəruri iqtisadi əlaqələrdən savayı hansısa geniş miqyaslı mədəni kontaktdan çəkinirdi. Bu məsələlərdə İslamın hakim cihad məntiqi ilə ənənəvi ictimai-siyasi praktikası da mühüm rol oynayıb. “Müsəlman hüququ öz erkən dövründən etibarən İslam dövlətinə və cəmiyyətinə rəhbərlik edənin əsas öhdəçiliklərdən biri kimi cihadın idarə edilməsini müəyyən etdi... Cihad öhdəçiliyi kafirlərin torpaqları boyu bütün İslam sərhədlərində qüvvədə idi... Ərəblər üçün, İran ilə Mərkəzi Asiyanın istilasından və Çin ilə Hindistanın sərhədd ərazilərinə hələ yekunlaşmamış hücumlardan sonra, qeyd-şərtsiz ən əhəmiyyətli kafir torpağı Avropa idi. Bu məqsəd, əsrlər sonra Osmanlı imperiyası üçün də dəyişilməz qaldı. Yerli kral və başçıların Cənubi, Cənub-Şərqi Asiyada, Aşağı Saxarada yerli kafirlərlə müharibə aparmasına baxmayaraq, böyük cihad, Darül-İslam və Harbül-İslamın əsas savaş meydanı, par excellence, Avropada idi”. Həmin missiyada ərəbləri əvəz edən Osmanlı türkləri də Avropaya əsrlərə eyni cihad məntiqi ilə yanaşdı. Bu yanaşmaya, bəlkə də, Avropanın öyrəniləcək nəyisə olmadığı qaranlıq orta əsrlər dövründə müəyyən haqq qazandırmaq olardı. Lakin bir vaxtlar İslamın qılıncı olan Osmanlı İmperiyasının İslam qalxanına çevrildiyi, yəni hücumdan müdafiə mövqeyinə keçdiyi dövrlərdə də türklərin Avropanı dəyərləndirməsində xeyli müddət hansısa dəyişiklik baş vermədi. Ərəblər və onların ardınca türklər uzun müddət özlərinin uğurla nəticələnən işğal və fəthlərini ‘Tanrının lütfü və son sözünün (İslam) yer üzərində axır-əvvəl hakim olacağı barədə verdiyi vədinin möminlərin əli ilə reallaşması’ kimi gördülər. Lakin hərbi-siyasi və iqtisadi üstünlük Şərqdən İslamın qorxusunu həmişə ürəklərində daşımış Avropaya keçdikcə, müsəlmanlar yeni vəziyyətə uyğunlaşmaqdansa, dəyişən vəziyyəti özlərinə uyğunlaşdırmağa başladılar. Belə ki, onlar müsəlmanların geriləməsi, kafirlərin isə irəliləməsi ilə müşayət olunan bu yeni vəziyyəti indi də belə bir deyimlə ifadə edirdilər:‘bu dünya imansızların cənnəti, imanlıların cəhənnəmidir’.

Osmanlı dövləti Xristian dünyası ilə çox az önəm verdiyi mədəni, o cümlədən diplomatik əlaqələrini əsasən qeyri-müsəlman təbəə və İslam torpaqlarında xoşbəxtlik axtaran qərbli qaçqınlar – rumlar, xristianlıqdan dönüb islamı qəbul edənlər, yəhudilər, ermənilər, macarlar və.s. – vasitəsilə aparırdı. B.Lewis belə vasitəçilər sinifinin “ev sahibi olan müsəlman cəmiyyəti üçün Avropa mədəniyyət şokuna qarşı qoruyucu yastıq yaxud, bəlkə daha dəqiqi, təcrid vasitəsi kimi xidmət etdiyini” qeyd edir. Təsadüfi deyil ki, mətbəə icazəsi də ilk dəfə bu qeyri-müsəlman təbəəyə verilmişdi, özü də hələ 15-ci əsrdə. Belə ki, Osmanlı İmperiyasında çap işi ilk olaraq 1494-cü ildə başlamışdı. Dr. O. Ersoyun siyahısına görə, 1494-cü ildən 1729-cu ilə, yəni ilk “türk kitabının” çapına qədər İstanbul, Selanik, Hələb kimi şəhərlərdə azlıqların və ya missionerlərin qurduqları 37 çap evi vardı. Osmanlı İmperiyasında çap maşınından ilk istifadə edənlər yəhudi qaçqınlar idi (çox güman ki, Türkiyəyə ilk çap maşınını gətirənlər İspaniyadakı xristianların təqibindən qaçıb Osmanlı İmperiyasına sığınan yəhudilər olub). Bu təcrübə daha sonra yunanlar, ermənilər və ərəb dilli xristianlar tərəfindən təqib olundu. Lakin bu etnik və dini azlıqlara yalnız öz dillərində, öz hərifləri ilə yaxud Avropa əlyazmalarından çapa icazə verilirdi; ərəb əlyazmalarından, ərəb yaxud türk dillərində və həriflərində çap rəsmi şəkildə qadağan idi. Çünki müqəddəs kitabın yazıldığı dildə və həriflərlə Avropa icadı çap Quranın müqəddəsliyinin pozulması hesab edilirdi.

Belə bir fakt Osmanlı hakim elitası dövlətinin hələ də güc balansında üstün olduğu son iki əsrdə (15-17) Avropadan gələ biləcək hər hansı bir elmi-texniki və mədəni yeniliyə qarşı necə müqavimət göstərdiyini göz önünə sərmək baxımından qiymətlidir. Lakin bu məsələdə diqqət çəkən əsas amil qeyri-müsəlman təəbənin müqabilində İmperiyanın müsəlman təəbəsinin kitab çapı və tərcümələr vasitəsilə Avropadan gələ biləcək ictimai-siyasi, mədəni-intellektual təsirlərdən (məqsədli və ya məqsədli şəkildə) təcrid olunması idi. Kitab çapının Avropa ictimai-siyasi fikirlərinin Osmanlı Türkiyəsində yayılmasında, islahatçı siyasi elitanın yaranmasında və İmperiyanın siyasi həyatını yenidən şəkillənməsində rolunu göstərmək üçün 1830-cı ildən 1876-cı ilə qədər çap olunan kitab sayını əvvəlki yüz ilin göstəricisi ilə müqayisə etmək maraqlı olar. Belə ki, Osmanlı Türkiyəsində ilk yüz ildə (1727-1830) cəmi 180 kitab çap edildiyi halda, 1830-1876-cı illər ərzində çap edilən kitabların (eyni zamanda tərcümə kitabları) sayı 3066-ya yüksəlmişdi. Bu artımın nəticəsi, ən azından, Birinci Məşrutiyyət oldu.

Əslində ilk rəsmi mətbəənin qurulmasında, Osmanlıdakı yenilənmə hərəkatlarında və siyasi-intellektual elitanın yeni nəslinin yetişməsində Avropaya göndərilən diplomatik missiyaların intensivləşməsi və Qərb dillərinin öyrənilməsi ehtiyacları mühüm rol oynadı. Osmanlı İmperiyasının Qərbi Avropayla diplomatik təmasları 18-ci əsrə qədər xeyli zəif idi. Xaç yürüşlərindən sonra müsəlman bazarlarında bir-biri ilə yarışan və bu bazarların dominatlığını tədricən ələ keçirən xristian tacirlərin fonunda İslam torpaqlarının bir sıra mühüm məntəqəsində Avropa ölkələrinin bir sıra yerli konsulluq və səfirlikləri açılmışdı. Osmanlıdakı bu cür avropalı nümayəndəliklərə Aleksandriya, Beyrut və Qalata kimi dəniz limanlarındakı aktiv və böyüyən beynəlxalq cəmiyyətlər də daxil idi. Osmanlı elitasının daimi diplomatik nümayəndəliklərin təsinin vacibliyini anlaması öz güclərinin enişdə olduğunun yaxud Qərbə üstən aşağı baxmağın yanaşma kimi daha işə yaramadığının fərqinə varana qədər çəkdi.

Belə ki, Vyanadan geri çəkilmə (1683) həm müharibəni yekunlaşdıran müqavilənin şərtləri, həm də müqavilənin danışıq prosedurları baxımından Avropa ilə diplomatik münasibətlərdə yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu. Hələ 1606-cı ildə imzalanan Sitvatorok Müqaviləsi ilk olmuşdu ki, əvvəlki sülh müqavilələrində həmişə İstanbulda şərtləri diqtə edən osmanlılar öz tarixlərində birinci dəfə sülh müqaviləsi üçün danışıqlar aparmaq məcburiyyətində qalmışdılar. Osmanlı sultanı həmin müqavilədə indiyədək türk protokollarında qeyri-rəsmi şəkildə "Vyana kralı" kimi təsvir olunan Hasburq monarxına imperator titulunu güzəştə gedərək onun az və ya çox dərəcədə özüylə bərabər statusda olduğunu qəbul etmişdi. Bu dəfə isə, Karlovirtz sülh müqaviləsi (1699) artıq yeni növ diplomatiya ilə - ingilis və hollandların yardımı ilə bağlandı. Bunların əsas səbəbi, faktiki olaraq, Osmanlının ilk mühüm hərbi-siyasi zəifliyi və məğlubiyyəti idi. Bu yeni vəziyyət, eyni zamanda, Osmanlı hərbinin hələ də ən güclü olduğu gümanını müsəlman və xristianların nəzərində yox etdi.

18-ci əsrə qədər Xristian Avropaya gedən nadir diplomatik missiyalarda yalnız təhsilli müsəlmanlar iştirak edə bilərdi; bu missiyalar öz təsir, müddət və məqsədi baxımından çox məhdud idilər. 18-ci əsr boyu belə Osmanlı misiyyalarının sayı tədricən artdı. B.Lewis tədricən çoxalan bu misiyyalarla bağlı maraqlı bir məqama toxunur: “səfirlərin hesabatlarında artıq yeni bir ton vardı; hesabatlar (Avropaya) maraq ifadəsi, bəzən hətta heyranlıq və hərdən Osmanlı dövlətinə (Devlet-i Aliyye-i Osmaniyeye) izləməyə dəyər müəyyən Avopa təcrübələrini məsləhət görmək cürətləri ilə seçilirdi. Əsrin sonuna qədər Osmanlı sultanı III Səlim müxtəlif Avropa paytaxtlarında daimi səfirliklər təsis etdi və beləliklə Avropanın rezident missiyalar vasitəsilə davamlı diplomatik əlaqələrin aparılması praktikası tətbiq edilməyə başlandı. Bu, İslamda əvvəllər mövcud olan səfir göndərmənin universal praktikasından radikal ayrılıq demək idi; daha əvvəl səfirlər yalnız söz çatdırmaq üçün göndərilirdi və sözünü dedikdən sonra geri çağrılırdı. Təsis edilən bu səfirliklər isə böyük (Osmanlı) İslam dövlətinin Avropa siyasi sisteminə inteqrasiyası üçün yol hazırladı; misiyyalar həmçinin Gənc Türk rəsmilərinin ardıcıl nəslinin Avropa şəhərlərində bir neçə il qalması, Avropa dillərini öyrənməsi və Avropa sivilizasiyası barədə müəyyən birinci əl biliklər əldə etməsi üçün imkan yaratdılar”.

Osmanlı dövlətində geniş həcmli Qərbliləşmə təşəbbüslərinə ilk başladan və bu yöndə ciddi islahatlar aparan III Səlim olmuşdu. Bu padşahın ən məşhur islahatları quru və dəniz hərb məktəblərinin açılması idi. Həmin məktəblərdə xarici dil kimi fransız dili məcburi olaraq dərs proqramına salınmışdı və dərs kitabları mətbəələrdə çap olunurdu. Mətbəənin daha əvvəl tarixdə qurulması III Səlimin məktəb reformalarını həyata keçirməsində xüsusi köməkçi rol oynadı. Beləliklə, Avropa üslubunda və xarici təlimçilərin dərs dediyi məktəblər 1734-cü ildən etibarən ilk olaraq hərb sahəsində fəaliyyətə başladı.

Göründüyü kimi, yeni əsrdə İmperiya müsəlmanlarının Avropaya münasibətinin dəyişməsində – artıq bütün cəhətləri ilə inkar edilən kafir Avropa əvəzinə öyrənməli və təqib edilməli nəyisə olan Avropa vardı – islahatçı siyasi elitanın mühüm rolu olmuşdu. Bu baxımdan 18-ci əsr həm də İslamı yenidən dəyərləndirmənin ilk əsri sayılır. Bir çox siyasət, məsələn Osmanlı milləti yaratmaq siyasəti ciddi şəkildə İkinci Mahmudun dövründə meydana çıxdı. Yusuf Akçuranın qeyd etdiyi kimi, İkinci Mahmudun "Mən təbəəmdəki din fərqini ancaq məscid, sinaqoq və kilsələrinə girdikləri vaxt görmək istəyirəm..." sözləri məşhur idi. 19-cu əsrin əvvəlləri və ortalarında etibar qazanan Osmanlı milləti siyasəti Böyük Fransa İnqilabından ruhlanaraq soy və irqdən daha çox vicdani istəyə əsaslanan fransız yanaşmasını millətin əsası qəbul edirdi. Fransanın 1870-71 məğlubiyyətləri ilə universal əsaslarla Osmanlı milləti təşkil etmək siyasəti iflasa uğradıqdan sonra meydana çıxan irqə əsaslanaraq təşkil edilən türk milləti siyasəti və II Əbdülhəmidin tətbiq etməyə çalışdığı İslamiyyət siyasəti – panislamizm də Osmanlı İmperiyasındakı siyasi və dini elitanın İslamı və Avropanı yenidən dəyərləndirmə təşəbbüslərinin nəticəsi idi. 
Avropa ilə minimum kommunikasiya ehtiyacı üçün belə, öz qeyri-müsəlman tabelilərinə yaxud İslam torpaqlarına qaçqın və ya macəraçı, tacir və ya səfir kimi pənah gətirmiş avropalılara arxalanan müsəlman türklər artıq 18-ci əsrdən etibarən Avropa dillərini öyrənmək və həmin dillərdən tərcümələr həyata keçirməyə başladılar. İslamın imperiyalaşma dövründə müsəlmanların dinlərinə rəqib kimi görmədikləri paqan Yunanıstanın fəlsəfi və elmi əsərlərinin böyük bir hissəsi ərəb dilinə tərcümə edilmiş və müsəlman mədəni irsinin vacib hissəsinə çevrilmişdi. Bununla belə, tibb, səma elmləri, fəlsəfə, riyaziyyat, fizika, kimya və.d. sahələrdən xeyli əsər tərcümə edildiyi halda, siz onların arasında yunan ədəbiyyatı və tarixinə aid hansısa bir tərcüməyə rast gələ bilməzsiniz. Çünki bu tərcümələrdə faydalılıq prinsipi əsas götürülürdü və cahiliyyə dövrünün tarixi və ədəbiyyatı nə qədər möhtəşəm olursa-olsun müsəlmanın nəzərində heç bir işə yaramırdı. Lakin paqan Avropadan fərqli olaraq müsəlmanların nəzərində İslama rəqib və saxtalaşdırılmış dinlə pozulmuş olan Xristian Avropanın hansısa kitabı, çox cüzi istisnalarla, belə bir böyük tərcümə hərəkatı ilə ərəb, türk yaxud fars dilinə çevrilməmişdi. Eyni zamanda ticarətçilər arasında danışılan italyan dilinin hibrid formalarının birində başqa Avropa dillərində danışan, başa düşən və həmin dillərdə yazılan kitabları oxuya bilən müsəlman yox səviyyəsində idi. 

Bütün bunlarla yanaşı, Avropaya qarşı əvvəlki yanaşmada özünü göstərən müəyyən dəyişikliklər ilk açılan Qərb təmayüllü məktəblərdən də göründüyü kimi “siyasi intellekt ehtiyacından daha çox hərbi ehtiyac idi. Hərbi ehtiyac müsəlmanları kafir dillərini öyrənmək, hətta ən pisi, kafir torpaqlarına risk etmək kimi xoşagəlməz məsələlərə təşəbbüsə sövq etdi ...19-cu əsrin əvvəllərində, ən azı üç idarəçi, Misir paşası, onu təqib edən türk sultanı və İran şahı bir qrup gənci Avropaya təhsil almağa göndərdilər. Onlar kafir qitənin hərb və bilinməyən digər sənətlərini öyrənməli idilər”. İrəliləyən Avropanın qarşısını almaq üçün Avropa hərbi metodlarını, o cümlədən dillərini öyrənmək vacib idi, dil öyrənmə prosesi nə qədər zəif getsə də. Yunan müstəqillik savaşı və bir çox xəyanətkar yunan tərcüməçinin asılması türklərə daha Avropa dövlətlərinin əlaltısına çevrilmiş yunan tabelilərə inanmamağı və gərəkli bilik və qabiliyyətləri özlərinin əldə etməsini öyrətdi. Nəticədə Sarayda və daha sonra nazirliklərdə dil ofisləri quruldu. “Kafir dillərini öyrənmək və istifadə etmək daha alçalma deyildi, əksinə bu iş getdikcə qəbul olundu, daha sonra faydalı hesab edildi və nəhayət vacib görülməyə başlandı... Dillərin öyrənilməsi məhdud sayda təhsilli müsəlmana Avropa bilik və ideyalarına çıxış imkanı verərkən, çap işinin yayılması ilə müşaiyyət olunan tərcümə fəaliyyətlərinin artması bu bilik və ideyaları xeyli daha böyük auditoriyalara gətirdi. On səkkizinci əsrin sonuna qədər, müsəlman dillərinə çox az qərb kitabı tərcümə edilmişdi. Bu kitabların çoxu da coğrafiya, tibb kimi faydası aşkar yaxud praktik elmlərlə əlaqəli idi. Lakin 19-cu əsrin əvvəllərindən başlayaraq 20-ci sonuna doğru Osmanlının müxtəlif ölkələrində Avropa dillərindən türk, ərəb, fars dillərinə tarixi, siyasi, ədəbi əsərlərin tərcüməsi geniş miqyas almağa başladı.

Avropa dilini öyrənən ilk müsəlman rəsmisi Said Efendi idi. O, 1720-ci ildə Parisə gedən bir diplomatik missiyada atasını müşaiyət etmişdi. Said Efendi geri qayıtdıqdan sonra fransızcanı "ana dili kimi əla" danışan ilk müsəlman kimi macar əsilli İbrahim Müteferrika ilə birlikdə ilk türk mətbəəsinin də əsasını qoyan adam oldu. Bu mətbəədə çap olunmuş ilk kitablardan biri dövrün müsəlmanlarının Avropaya yanaşmasını təsvir etmək baxımından xeyli maraqlıdır; bu nə elm, nə ədəbiyyat, nə də fəlsəfə kitabı idi. B.Lewis-ə görə, türk mətbəəsində çap olunan ilk kitablardan biri Avropada mövcud olan dövlət və hökümət formalarını, qitənin fiziki və hərbi coğrafiyasını, Avropa dövlətlərinin hərbi güclərini (təlim, kommanda strukturunu, döyüş metodlarını müəyyən qədər müzakirə edərək) təsvir edən traktat idi.

Bir çox türk tədqiqatçısına görə çap etdiyi kitablarda Dar üt-tıbaat el-mamure adını istifadə etməsinə baxmayaraq daha çox “Müteferrika” mətbəəsi kimi tanınan ilk mətbəənin qurulmasına izn verən fərman 1726-cı ildə alınmış və İhsan Sungunun yayınladığı sənədə əsasən mətbəə 1727-ci ildə artıq işləyirmiş. Yenə başqa bir sənədə görə mətbəədə çıxan ilk kitab bir ərəbcə lüğət (Söhahö Cevheri) olmuş və bu lüğət tərcüməçisi Vankulu ləqəbli Mehmet Efendinin adı ilə Vankulu Lüğəti adlanmışdı. Vankulu Lüğətinin satışına izn verən fərman 1729-cu ildə verilmişdi. Lüğətin üzərindəki çap tarixi də 1729-cu il göstərilib. Mətbəədə çap olunmuş ilk kitablar əsasən ərəb dili, Osmanlı tarixi və hərbi sahəyə aid idi. 1796-cı ildən etibarən isə türkcə və ərəbcə kitab çap edən bir çox mətbəə quruldu. 

 Güman edilir ki, ilk türk mətbəəsini quran İbrahim Müteferrika çap işi ilk dəfə Macarıstanda tanış olub. Özü də milliyyətcə macar olan və İslamı sonradan qəbul edən Müteferrikaya bu işdə Osmanlının Fransadakı elçisi Çelebi Mehmedin oğlu Said Efendi ilə yanaşı Sadrazam Damat İbrahim Paşa və III Ahmed yardım ediblər. Beləliklə, ilk qurulan türk mətbəəsi etnik-dini azlıqların mətbəələrindən tamamilə əlaqəsiz şəkildə dövlətin rəsmi dəstəyi ilə qurulmuşdu.

Müteferrikanın özünün bu mətbəədə çap etdiyi kiçik həcimli bir kitaba gəldikdə isə, o, bu kitabda türklərin Avropada məğlub olmasının səbəblərini araşdırmış, çıxış yolu kimi Avropa təmayüllü idarəçilik və hərbi islahatlar təklif etmişdi.

Osmanlı Türkiyəsində ilk mətbəənin nə üçün bu qədər çox gecikdiyi indi bir sıra səbəblərlə əlaqələndirilir. “Bəziləri ərəb tipoqrafiyasındakı bu qədimi qadağanı Allahın kitabının gəldiyi orijinalın toxunulmazlığının, digərləri isə mirzə və kalliqraf gildiyalarının şəxsi marağının adına yazırlar”. Tədqiqatçılar isə, əsasən iki məqama diqqət çəkirlər: dini kəsimin əleyhdarlığı və cəmiyyətin bu yeniliyi qəbula hazır olmaması. Demək olar ki, bütün tədqiqatçılar dini əleydarlığın mətbəənin gecikməsində başlıca amil olduğu barədə razılaşıblar. Quranın yazıldığı ərəb hərfləri ilə çap etmək qadağasının aradan qalxmasına baxmayaraq, çap evinin quruluşuna izn verən fərman və fətvada yalnız lüğət, məntiq, hikmət kitablarının çapına izn verilməsi və fiqh, kəlam, təfsir, hədis kitablarının çapına qadağa qoyulması dini kəsimlərin kitab çapına qarşı çox da yaxşı münasibət bəsləmədiyini göstərir. Lakin güclü dini əleydarlığa baxmayaraq, bu əleyhdarlıq nəhayət ki, qırılmış, ilk mətbəə Avropa təcrübəsi təqib edilərək qurulmuşdu.

Türkiyədə mətbəənin gecikməsində kitab çapı işinə müsəlman cəmiyyətinin hazır olmaması dini kəsimlərin əleyhdarlığı qədər təsirli amil olmayıb. İlk mətbəənin qurulması müsəlmanlar arasında bir az səs-küyə səbəb olsa da, bu məsələ ciddi bir sosial problem kimi meydana çıxmadı. Məsələn, dövrün kütləvi üsyanları zamanı üsyançılar mətbəəni dağıtmayıb. Düzdü ki, başlanğıcda cəmiyyət çap olunan kitablara çox da əhəmiyyət vermədi. Bunu bir əsr boyu çap olunan kitabların sayı da göstərir. Lakin mətbəə Osmanlı cəmiyyətində doğurdan da gözlənilən təsiri yaratması üçün müəyyən müddətin keçməsi lazım idi. Belə ki, 1830-cu ildən 1876-cı ilə qədər çap edilən kitabların sayı göstərir ki, mətbəə uzun müddətə öz bəhrəsini vermiş, başlanğıcda kitaba hazır olmayan bir cəmiyyətdə məhdud da olsa, müəyyən oxucu kütləsinin meydana çıxmasına səbəb olmuşdu.

Misir Məmmədli
Kultura.az

Kultura.az | Developed by Samir Yahyazade